بە پێی ڕاپۆرتی ئاژانسی هەواڵی مێهر، ئەو شەڕەی کە دۆناڵد ترامپ بە ئامانجی دروستکردنی زۆرترین فشار لەسەر ئێران دەستیپێکرد، بڕیار بوو نەزمێکی نوێ لە ڕۆژئاوای ئاسیا دروست بکات و پێگەی ئەمریکا وەک دەسەڵاتی باڵادەست لە ناوچەکەدا بچەسپێنێت و تاران ناچار بکات مەرجەکانی واشنتۆن قبووڵ بکات، بەپێی لایەنگرانی. بەڵام ئەم سەرکێشیە نەک هەر نەیتوانی ئامانجە دیاریکراوەکانی بەدەستبهێنێت، بەڵکوو بووە یەکێک لە بڕیارە سیاسییە پڕ تێچوو و زۆر مشتومڕاوییەکانی سەرۆکایەتی ترامپ.
ئەوەی ئەمڕۆ لە کەشی سیاسی ئەمریکادا بەدی دەکرێت، تەنیا ناکۆکی نێوان کۆمارییەکان و دیموکراتەکان نییە سەبارەت بە ئۆپەراسیۆنێکی سەربازی؛ بەڵکوو پێکهێنانی جۆرێک لە کۆدەنگی گشتییە سەبارەت بە تێچووی قورسی شەڕێک کە بەشێکی زۆری کۆمەڵگەی ئەمریکی بە ناپێویست و بێ کەڵک و پێچەوانەی بەرژەوەندییە نەتەوەییەکانی خۆیانی دەزانن.
ڕای گشتی دژی شەڕ
لە سیستەمی سیاسی ئەمەریکادا
ڕای گشتی هەمیشە یەکێک بووە لە گرنگترین نیشانەکانی سەرکەوتن یان شکستی سیاسەتی دەرەوە. تەنانەت دەسەڵاتدارترین سەرۆکەکانیش لە کاتێکدا کە پشتیوانی کۆمەڵایەتییان لەدەستداوە، ناچار بوون بە سیاسەتەکانیاندا بچنەوە.
لەم چوارچێوەیەدا ئەنجامی ڕاپرسییەکانی ئەم دواییە وێنەیەکی نیگەرانکەر بۆ کۆشکی سپی دەکێشێت. بەگوێرەی ڕاپرسییەکی سی بی ئێس نیوز و یوگۆڤ، زۆرینەی ئەمریکییەکان پێیان وایە شەڕی دژی ئێران نەک هەر کێشەکەی چارەسەر نەکردووە بەڵکوو قووڵی کێشەکانی زیاتر کردووە. هەروەها بەشێکی بەرچاو لە بیروڕای گشتی داوای کۆتایی هێنانی دەستبەجێ بە ململانێکان دەکات.
ئەم ئامارانە نیشان دەدەن کە گێڕانەوەی فەرمی ئیدارەی ترامپ سەبارەت بە پێویستی شەڕەکە نەیتوانیوە کۆمەڵگای ئەمریکی قەناعەت پێ بێنێت.
لە ڕاستیدا زۆرێک لە هاووڵاتیانی ئەمریکی ئەو پرسیارە دەکەن: ئەگەر ئامانجی شەڕەکە زیادکردنی ئاسایشی ئەمریکا بووبێت، بۆچی نائەمنی ئابووری و نیگەرانییە کۆمەڵایەتییەکان لە ناوخۆدا زیادی کردووە؟
ئابوری؛ کە شەڕ دۆڕاوی سەرەکییەتی
ئەزمونی مێژوویی ئەمریکا دەریخستووە کە دەنگدەرانی ئەم وڵاتە زیاتر گرنگی بە بارودۆخی ئابووری خۆیان دەدەن وەک لە هەموو پرسێکی تر. لە شەڕی ڤێتنامەوە تا جەنگی عێراق، کاتێک خەرجییە سەربازییەکان بووە هۆی سەختی ئابووری بۆ هاووڵاتیان، پشتیوانی گشتی بۆ سیاسەتەکانی شەڕکردن بە خێرایی کەمیکردووە. ئەمڕۆ یەکێک لە گرنگترین ڕەخنەکان لە سیاسەتی ترەمپ سەبارەت بە ئێران، تێچووی ئابووری شەڕی ئێرانە. بەرزبوونەوەی نرخی وزە، بەرزبوونەوەی تێچووی گواستنەوە، پچڕانی بازاڕە جیهانییەکان و فشارەکانی نادڵنیایی جیۆپۆلەتیکی کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر ژیانی ڕۆژانەی ئەمریکییەکان هەبووە.
کامالا هاریس ڕکابەری سیاسی ترامپ ئاماژەی بە هەمان بابەت کردووە و جەختی لەوە کردووەتەوە کە تێچووی شەڕەکە فشاری زیاتری خستۆتە سەر ماڵە ئەمریکییەکان. کامالا هاریس جەختی لەوە کردووەتەوە کە مەزەندە دەکرێت لەوەتەی شەڕ لەگەڵ ئێران دەستی پێکردووە، هەر هاووڵاتییەکی ئەمریکی بە تێکڕا ٥٠٠ دۆلاری زیاتری خەرج کردووە و ئەمەش بەهۆی ئەم شەڕەوەیە.
بۆ ئەوەی ئەم ژمارەیە بخەینە ڕوانگەیەکەوە، بنەماڵەی ئاسایی ئەمریکی تەنها ٤٠٠ دۆلار لە ئیفلاسەوە دوورە. بەبێ گوێدانە پەیوەندی حزبی، واقیعەکە ئەوەیە کە توێژێکی گەورەی کۆمەڵگەی ئەمریکا لەم ساڵانەی دواییدا لەگەڵ هەڵاوسان و بەرزبوونەوەی تێچووی خانووبەرە و قەرزە زۆرەکان و دابەزینی توانای کڕیندا خەریکی ململانێ بووە و هەر قەیرانێکی نوێی دەرەکی تەنیا ئەم کێشانە گەورەتر دەکات.
بۆ هاووڵاتییەک کە نیگەرانە لە پێدانی کرێ خانووبەرە، یان خەرجییە پزیشکییەکان، شەڕێک کە هەزاران میل لە وڵاتەکەیەوە دوورە، تەنیا لەو کاتەدا ڕەوا دەبێت کە سوودی بەرجەستە و دەستبەجێی لەگەڵ خۆیدا بهێنێت؛ شتێک کە تا ئێستا ڕووی نەداوە.
دووبارەکردنەوەی هەڵەکانی ڕابردوو
یەکێک لە هۆکارە هەرە گرنگەکانی زیادبوونی دژایەتی شەڕ، یادەوەری تاڵ لە دەستێوەردانەکانی سەربازی ئەمریکا لە دوو دەیەی ڕابردوودا. شەڕەکانی ئەفغانستان و عێراق بە بەڵێنی گەورە دەستی پێکرد؛ بەڵێنی ئاسایشی زیاتر و بڵاوبوونەوەی دیموکراسی و نەهێشتنی هەڕەشەکان. بەڵام لە کۆتاییدا ملیارەها دۆلاریان تێچوو و هەزاران کەسیان کوشت و هەزارانیان بریندار کرد و زیانیان بە ناوبانگی نێودەوڵەتی ئەمریکا گەیاند.
ئێستا زۆرێک لە شرۆڤەکارانی ئەمریکی پێیان وایە کە سیاسەتی ترامپ بەرامبەر بە ئێران لێکچوونێکی بەرچاوی لەگەڵ هەمان نەخشە شکستخواردووەکاندا هەیە. دەستپێکردنی ململانێیەکی بەرفراوان بەبێ دیدێکی ڕوون بۆ کۆتاییەکەی هەمیشە مەترسی ئەوە هەیە کە لە شەڕی پەرتبووندا گیر بخۆیت.
لەم جۆرە هەلومەرجەدا کۆمەڵگەی ئەمریکی لە هەموو کاتێک زیاتر هەستیار بووە بەرامبەر بە چوونە ناوەوەی وڵاتەکەی بۆ ناو سەرکێشیا سەربازییە نوێیەکان. هەر لەبەر ئەم هۆکارە دژایەتی شەڕ تەنیا لە بزووتنەوە چەپەکان یان دژە شەڕەکاندا سنووردار نییە و تەنانەت لە نێو بەشێک لە دەنگدەرانی کۆماریخوازیشدا نیگەرانییەکی جددی هەیە سەبارەت بە درێژەدان بەم ڕێگایە.
قەیرانی متمانەی سیاسی ترامپ
ترامپ بە درێژایی ژیانی سیاسی خۆی هەمیشە هەوڵی داوە وێنەیەکی سەرۆکێکی جیاواز بخاتەڕوو؛ کەسێک کە بە پێچەوانەی بلیمەتی تەقلیدی واشنتۆنەوە، نەچووە ناو ئەمریکاوە بۆ شەڕی نوێ و سەرچاوەکانی وڵاتەکەی بۆ کێشە ناوخۆییەکان خەرج دەکرد.
بەڵام شەڕی دژی ئێران بەشێوەیەکی جددی تەحەدای ئەم وێنەیەی کردووە. ئێستا زۆرێک لە لایەنگرانی پێشووی ترامپ پرسیار دەکەن کە چۆن سەرۆکێک کە بە دروشمی کۆتایی هێنان بە شەڕە بێکۆتاکان هاتۆتە سەر دەسەڵات، خۆی دەستپێشخەری قەیرانێکی سەربازی نوێی کردووە.
ئەم بابەتە بە تایبەتی لە سەروبەندی کێبڕکێی هەڵبژاردنەکاندا گرنگە. لەگەڵ زیادبوونی تێچووی شەڕ و بەدەستنەهێنانی ئەنجامە بەرجەستەکراوەکان، فشارە سیاسییەکانی سەر کۆشکی سپیش زیاتر دەبن. هەر لەبەر ئەم هۆکارە، بەشێک لە چاودێران پێیان وایە ئێستا ئیدارەی ترامپ بەدوای ڕێگایەکدا دەگەڕێت بۆ ئەوەی بە کەرامەتەوە لە ململانێکان دەربچێت، نەک هەوڵی فراوانکردنی ئەو ململانێیە بدات.
سنووری دەسەڵاتی ئەمریکا
دەرئەنجامێکی گرنگی دیکەی ئەم شەڕە ئاشکرابوونی سنووری دەسەڵاتی ئەمریکایە لە ژینگەی نێودەوڵەتیدا. لە دەیەکانی پێشوودا واشنتۆن زۆرجار پێیوابوو کە دەتوانێت لە ڕێگەی باڵادەستی سەربازییەوە ئامانجە سیاسییەکانی خۆی لە ناوچە جۆربەجۆرەکانی جیهان بگات. بەڵام پێشهاتەکانی ئەم چەند ساڵەی دوایی دەریخست کە دەسەڵاتی سەربازی بەتەنها بەس نییە بۆ گەیشتن بە ئامانجە ستراتیژییەکان.
ئێران وڵاتێکە کە توانای مرۆیی و جوگرافی و سەربازی بەرفراوانی هەیە و هەر هەوڵێک بۆ گۆڕینی حیساباتە ستراتیژییەکانی لە ڕێگەی فشاری سەربازییەوە ڕووبەڕووی چەندین ئاڵۆزی دەبێتەوە. ئەم ڕاستییە وایکردووە هەندێک لە بلیمەتانی ئەمریکیدا گومان لە ئەگەری بەدەستهێنانی سەرکەوتنێکی یەکلاکەرەوە لەم جۆرە ڕووبەڕووبوونەوەدا هەبێت.
لەم ڕوانگەیەوە، شەڕی ئەم دواییە نەک تەنیا بۆ ئێران بەڵکوو تاقیکردنەوەیەک بووە بۆ توانای ئەمریکا بۆ بەڕێوەبردنی قەیرانە ئاڵۆزەکانی سەدەی بیست و یەکەم؛ تاقیکردنەوەیەک کە ئەنجامەکانی پرسیاری گرنگیان سەبارەت بە کاریگەری سیاسەتەکانی بنەمادار بە هێز وروژاندووە.
کۆتایی وەهمێک
ڕەنگە گرنگترین دەرئەنجامی ئەم شەڕە داڕمانی ئەو تێڕوانینە بێت کە بەکارهێنانی دەسەڵاتی سەربازی دەتوانێت بە خێرایی و هەرزان هاوکێشە سیاسییەکانی ناوچەکە بگۆڕێت. ئەزموونی چەند هەفتەی ڕابردوو دەریخستووە کە شەڕەکان زۆر ئاسانتر لەوەی دەست پێدەکەن کۆتایی نایەت و زۆرجار تێچوونەکانیان لە حیساباتی سەرەتایی سیاسەتمەداران زیاترە. ئەمڕۆ بەشێکی بەرچاو لە کۆمەڵگای ئەمریکا پێیان وایە ئەم شەڕە نە ئاسایشی زیاتری بۆ وڵاتەکەیان هێناوەتە ئاراوە، نە خۆشگوزەرانی ئابوورییان زیاتر کردووە، نە پێگەی نێودەوڵەتی واشنتۆنی بەهێزتر کردووە. بەپێچەوانەوە ئەوەی زۆر بەدی دەکرێت زیادبوونی تێچوونەکان و توندبوونەوەی دابەشکارییە سیاسییە ناوخۆییەکان و دروستبوونی گومانی قووڵە لە ئامانج و دەرئەنجامەکانی ئەم سەرکێشیە. هەر لەبەر ئەم هۆکارە، بەڵگەی بەردەست ئەوە نیشان دەدات کە ئەوەی بڕیار بوو نیشاندانی دەسەڵاتی ئەمریکا بێت، ئێستا زیاتر لە هەموو شتێک بووەتە هێمای سنوورداربوونی دەسەڵات و تێچووی قورسی سیاسەتەکانی بنەمای ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازی؛ واقیعێک کە نەک تەنها ترامپ، بەڵکوو تەواوی پێکهاتەی بڕیاردانی ئەمریکا دەبێت ڕووبەڕووی ببێتەوە.
Your Comment